میرزا علیاکبر صابر»ین ملّتی اوْیاتماق لایلاسێ…
⭕️«میرزا علیاکبر صابر»ین ملّتی اوْیاتماق لایلاسێ… ✍کؤچۆرن: #شبنم_توحیدی بیرینجی بؤلۆم 🔷بوگۆن مای آیینین ۳۰.جو گۆنو، میرزا علیاکبر صابرین دوْغوم گۆنودور. میرزا علیاکبر صابرین یارادێجیلیغیندا خَلق روحو، خلق نفسی ایله یوْغرولمامیش بیر دَنه ده شعر یوْخدور. اوْنون شعرلریندهکی آغری – آجێ، درد – غم، گؤز یاشلارێ ایچیندهکی گۆلوش شاعرین ملّت سئوگیسینین پێچیلتیلاریدیر. […]
⭕️«میرزا علیاکبر صابر»ین ملّتی اوْیاتماق لایلاسێ…
✍کؤچۆرن: #شبنم_توحیدی
بیرینجی بؤلۆم
🔷بوگۆن مای آیینین ۳۰.جو گۆنو، میرزا علیاکبر صابرین دوْغوم گۆنودور.
میرزا علیاکبر صابرین یارادێجیلیغیندا خَلق روحو، خلق نفسی ایله یوْغرولمامیش بیر دَنه ده شعر یوْخدور. اوْنون شعرلریندهکی آغری – آجێ، درد – غم، گؤز یاشلارێ ایچیندهکی گۆلوش شاعرین ملّت سئوگیسینین پێچیلتیلاریدیر. صابرین شعرلرینی یالنێز ملّتینی و وطنینی «صابر» قَـدَر سئون بیر شاعر یازا بیلردی. شاعرین بۆتون مصراعلارینین آرخاسێندان بو سئوگی بوْیلانیر و اوْنو آیدین گؤرمک اوْلور.
میرزا علیاکبر صابر، خَلقین هم اؤزۆندن، هم ده سؤزۆندن بؤیۆک اوستالێقلا بهرهلنمیشدیر. اوْنون شعرلریندهکی سؤزلۆ ادبیاتدان سۆزۆلوب گلن موْتیولری (انگیزهلری)، حسّلری، دۇیغولاری گؤرمک، دۇیماماق ممکن دڲیل. اوْنون یارادێجیلیغینین روحونا، ایلیڲینه، قانێنا هوْپموش شخصیتی بونلاری یاراتمیشدیر.
شاعرم، چۆنکی وظیفهم بودور اشعار یازیم،
گؤردۆڲۆم نیک ۆ بَدی ائیلهییم إظهار یازیم،
گۆنۆ پارلاق، گۆنۆزۆ آغ، گئجهنی تار یازیم.
پیسی پیس، أڲرینی أڲری، دۆزۆ هموار یازیم.
نییه بس بؤیله بَرهلدیرسن، اوْ قاره، گؤزۆنۆ؟
یوْخسا بو آینهده أڲری گؤرۆرسن اؤزۆنۆ؟!
شاعر دئییر کی، من هر شئیی اوْلدوغو کیمی، دوْغرو – دۆزگۆن یازمالییام. شعردهکی خَلق روحو بیرینجی ائله بوندادیر. خلق هئچ واخت یالان دانێشمیر، قاتێغا قارا دئمیر. شعر بۆتۆنلۆکله بو روحلا یوْغرولموشدور. شعرین سوْنونجو ایکی مصراعسینی اوْخویاندا «میمون باخێر گۆزگۆیه، آدێنی قوْیور اؤزگهیه» مَثلی یادا دۆشۆر. أڲری آدام آینایا باخاندا اؤزۆنۆ گؤرۆر و گؤزلری بَرهلیر، چۆنکی آینادا گؤردۆڲۆ آدامین، اوْنون اؤزۆ اوْلدوغونو آنلاییر.
صابرین شعرلرینده سؤزلۆ ادبیات اؤرنکلریندن بهرهلنمهلره چوْخ راست گلینیر. اوْنون “چێغیرما، یات، آی توْیوق، یوخودا چوْخجا دارێ گؤر!” مصراعسی «آج توْیوق یوخوسوندا دارێ گؤرر!» آتالار سؤزۆنۆن صابرین پوْئتیک (شاعرانه) سۆزگَـجیندن کئچندن سوْنراکێ شکلیدیر.
صابر سؤزلۆ ادبیاتین یالنێز موْتیولریندن دڲیل، ژانرلاریندان دا بهرهلنمیشدیر. اوْنون “جوان” شعری بئش بند اوْلوب، بایاتێ شکلینده دۆزولوب، قوْشولموشدور.
ائیوانیمیز اوجادیر،
نؤکرلریم خوْجادیر.
نییه منده دۇرموسان،
منیم هارام قوْجادیر؟!
شاعرین یارادێجیلیغیندا خَلق شعرینین دیگر شکللرینه ده راست گلینیر. حتّی اوْنون بیر لایلاسێ دا وار.
لایلانێ آنالاریمیز اؤزلری دۆزۆب – قوْشور و کؤرپهلرینی یاتێرتماق اۆچون اوْخویورلار. لایلالارین حَزین و کؤورک زمزمهسی اوْلور. اوْنو دا آنالار اؤزلری بَستهلهییرلر. آنالار لایلالارین سؤزلرینه ده، زمزمهلرینه ده اؤر سۆدلرینین شیرینلیڲینی قاتیرلار. کؤرپهلر لایلانین شیرینلیڲینی ده، زمزمهنین حزینلیڲینی، کؤورکلیڲینی ده دۇیورلار. آنجاق عقللری ایله، دۆشونجهلریله یوْخ، حسّلریله، دۇیغولاریلا. چۆنکی کؤرپهنین عقلی و دۆشونجهسی هله فوْرمالاشماییب. بس کؤرپهنین لایلانین سؤزلرینی و زمزمهسینی دۇیدوقلارینی هاردان بیلیریک؟ آخێ، آنالار لایلا چالێب، زمزمه ائیلهین کیمی کؤرپهلر شیرین یۇخویا گئدیرلر. بونو دؤنه – دؤنه گؤرمهمیشیکمی!
لایلای دئدیم یاتاسان،
قێزیلگۆله باتاسان.
قێزیلگۆل باغێن اوْلسون،
کؤلگهسینده یاتاسان.
بالام لایلای، آ لایلای،
گۆلۆم لایلای، آ لایلای.
*
میرزا علیاکبر صابرین لایلاسێنین نه گؤرۆنتۆسۆ، نه ده مضمونجا آنالاریمیزین لایلالارینا اوْخشامیر. بونون سببی سوْنرا آچێلاجاق. آنجاق شعرین لایلا اوْلمادیغینی سؤیلهمَـڲه ده کیمسهنین حقّی چاتماز. هر بنددن سوْنرا تکرارلانان لایلا مصراعلاری، اوْنون لایلا اوْلدوغونو آیدین گؤستریر. بو شعر “ترپنمه، آماندێر، بالا، غفلتدن آیێلما” آدلانێر. شاعر بو شعرله کؤرپهلره یوْخ، بؤیۆکلره، “ساققالێ اوشاقلارا” لایلا چالێر. بو لایلادا آنا سۆدونون شیرینلیڲی ده، زمزمهنین حزینلیڲی ده یوْخدور. بونلارین عوضینده شعر، شاعرین ایچینی گؤینهدن آجێیلا، بیر آز دا غضب و آجێقلا یوْغرولموشدور. اوْنون مصراعلاری یاتماق ایستهینلرین گؤزلرینین یۇخوسونو قاچێردیر، یاتانلارێ دیکسیندیریب، اوْیادیر:
ترپنمه، آماندێر، بالا، غفلتدن آیێلما!
آچما گؤزۆنۆ، خوابِ جهالتدن آیێلما!
لایلای، بالا، لایلای!
یات، قال دالا، لایلای!
صابر، اصلینده ملّتین یاتێب، دالا قالماغیندان اوْنا گؤره راحاتسیزدیر کی، باشقا ملّتلر اوْخویوب، سوادلانێب، ایرهلی گئدیر، بیز دالا قالیریق. “دیندیریر عصر بیزی، – دینمهییریز، آچێلان توْپلارا دیکسینمهییریز؛ اَجنبی سِیره بالنلارلا چێخیر، بیز هله اوْتوْمبیل مینمهییریز!” مصراعلارینی یازان شاعرین راحاتسیزلیغینین نهدن دوْغدوغونو گؤرمک چوْخ دا چتین دڲیل.
⭕️«میرزا علیاکبر صابر»ین ملّتی اوْیاتماق لایلاسێ
شاعر اوّلجه یاتانلاری گیجیتکانلا دالایێر، سوْنرا دا همین یئرلرین آغرێسینی آزالتماق اۆچون مصراعلارینی طنز ایله یوْغوروب، سانکی اوْنا قاتێق سۆرتور. طنز شاعرین شعرینین رۇحونا هوْپموشدور. بو دا خَلق آرا طنزلریدیر. «پاه آتوْننان»، «اؤلۆبه»، «آ کیشی»، «آخ»، «مُلّا دایی»، «آ بالام»، «اوْ نه قایێریب، دئه گؤرۆم؟»، «من اؤلۆم»، «نئیلهییم، ای وای» کیمی اوْنلارلا سؤز و دئییملری شاعر خلقین آغزیندان گؤتۆرۆب، اوْنلارین کؤمَـڲی ایله شعرلرینی گؤزللشدیرمیش، دوْلغونلاشدیرمیش، مصراعلارین روحونا بیر آز طنز قاتمیشدیر.
صابر یاتانلارین یاتماسینا، آیێلماماسینا گویا حقّ قازاندیرماق اۆچون دورهنین، زمانین حاقسیزلیقلارینی، مشقّتلرینی، ملّتین پیس گۆنونو آچێب، گؤستریر. شاعر بورادا بیر گۆلله ایله ایکی دوْشان وۇرور. بیرینجی دوْشان یاتانلارین گؤزلرینی یۇموب، درین یۇخویا گئتمهلری، اوْلانلاری گؤرمَـمهلری، دنیادان خبرسیزلیکلریدیر کی، بونون دا حسابێنا ملّت گئری قالیر. بو دوْشانین آدێ جهالت و نادانلیقدیر. ایکینجی دوْشان بو عواملیق و جهالت دنیاسینین عیبهجرلیکلری، حاقسیزلیقلاری، مشقّتلریدیر. خَلقی مین بیر دردین، بلانین منگـنهسینده سێخان دا محض بونلاردیر.
آچسان گؤزۆنۆ، رنج و مشقّت گؤرهجکسن،
ملّتده غم، اُمّـتده کۆدورت گؤرهجکسن،
قێلدیقجا نظر، ملّته حیرت گؤرهجکسن،
چک باشێنا یوْرغانێنی، نکبتدن آیێلما!
لایلای، بالا، لایلای!
یات، قال دالا، لایلای!
شعرین بۆتون بندلرینین آیێلماغینا، گؤزۆآچیقلیغینا، سایێقلیغینا آجێسی ایله یوْخ، یاتماغین، یوخولاماغێن، اوْلانلاردان – قالانلاردان خبرسیزلیڲین، دنیادا باش وئرنلری گؤرمَـمهیین شیرینلیڲی ایله یوْغرولماغینین سببینی اوْخوجو یاخشی باشا دۆشۆر. شاعر بوردا آجێلیقلا شیرینلیڲین یئرینی اؤزۆ بیله – بیله دَڲیشدیرمیشدیر. بو، صابرین سؤزۆ دئمک اوستالیغیدیر. هامێ گؤرۆر کی، بو دا بیر طنزدیر و اوْ، چوْخ یئرده شاعرین دادێنا چاتیر. صابر سؤزۆنۆ چوْخ زمان بیرباشا دئمیر، “آ قیزیم، سنه دئییرم، آ گلینیم، سن ائشیت” مثلینده اوْلدوغو کیمی، دوْلاییسیلا آنلادیر، هر شئیی بالاباندا قاندیریر. شاعر، شعرلرینی اوْنو یاخشی دۇیانلار اۆچون یازیر:
بیر لحظه آیێلدینسا، قوتار جانێنی، یوخلا،
آت تریاکێنی، مِیل ائیله قلیانێنی، یوخلا،
اینجینسه ساغێن، وئر یئره سوْل یانێنی، یوخلا،
ایللرجه شُعار ائتدیڲین عادتدن آیێلما!
لایلای، بالا، لایلای!
یات، قال دالا، لایلای!
صابر بو شعرینده یات دیینده یاتما، یوخولا دیینده یوخولاما، گؤزۆنۆ یۇم دیینده یومما دئییر. بو اُسلوب دا، خَلقدن گؤتۆرولموشدور. اوشاق آغلایاندا چوْخ زمان اوْنا دینمه یوْخ، آغلا دئییرلر. بو فیکریمی اوْنون “چێغیرما، یات، آی آج توْیوق، یوخوندا چوْخجا دارێ گؤر”، “پاه آتوْننان، نه آغێر یاتدێ بو اوْغلان، اؤلۆبه!”، “چک باشێنا یوْرغانینی، یات، کیشی”، “هر کیمین آغێ قارا ایسه اۇتانسین، آ بالام!”، “سس سالما، یاتانلار آیێلیر، قوْی هله یاتسین. یاتمێشلاری راضی دڲیلم کیمسه اوْیاتسین. تک تک آیێلان وارسا دا، حق دادێما چاتسین” کیمی مصراعلاری دا تصدیقلهییر.
گؤرۆندۆڲۆ کیمی، بو شعرین چوْخوندا شاعر یاتانلاری یاتماغا چاغێریر، اوْنلارین اوْیانماغینی ایستهمیر. بونلار اوْنون ایچیندهکی یانغێندان گلیر. اۆرهڲینین یانغێسینی “اوْیانێن”، “یاتمایێن”، “گؤزۆنۆزۆ آچین” سؤزلری سؤندۆرمهینده، “یاتێن” دئمکدن باشقا چارهسی قالمیر. شاعرین اۆزونو قێزینا توتوب، دئدیکلرینی گلین یاخشی باشا دۆشۆر. اوْ بیلیر کی، بو سؤزلر اوْنون عنوانینا سؤیلهنیر. اوْنا گؤره ده عقللی، دۆشونجهلی گلین دئییلنلرین هئچ بیرینی قولاقآردێنا وۇرمور، اوْنلارا عَمل ائیلهیر. شاعر یاتانلاری آیێلتماق، گؤزلرینی آچماق اۆچون اوْنلارا دا بو اصوللا آجێ بیر لایلا چالمیشدیر:
گؤز نۇرودور اۇیقو، اوْنو دور ائتمه گؤزۆندن،
یوْل وئرمه مبادا چێخا بیر آن سؤزۆندن،
آما ائیله برک یوخولا کی، حتّی گئت اؤزۆندن،
آفاقێ دوتان شورو قیامتدن آیێلما!
لایلای، بالا، لایلای!
یات، قال دالا، لایلای!
میرزا علیاکبر صابرین “ترپنمه، آماندیر، بالا، غفلتدن آیێلما” شعری گؤزل بیر لایلادیر، لاکین کؤرپهلره یوْخ، بؤیۆکلره لایلادیر. شعرین بۆتون بندلرینین ایلک ایکی و یا اۆچ مصراعسینین بوْیجا لایلادان اۇزون اوْلماسی دا محض بؤیۆکلرین بوْیونجا بیچیلمیشدیر. هر کسین لایلاسی دا بوْیونا و یاشێنا اویغون اوْلمالیدیر.
🔸قایناق: ادبیات غزیتهسی
(دوشنبه ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۳ – خیاو شهری)
