کیان خیاوین «بولودوندا دونموش یاغیش» آدلی شعر توپلوسوندا اگزیستانسیال یاناشمالار، فرمالیسم، رمانتیسیسم و عمومی باخیشلار

✍یازان: #ایلقار_موذن‌زاده

بیرینجی بؤلۆمون دوامی

گونده‌لیک یالقیزلیغی ایله اونتولوژیک (هستی‌شناختی) یالقیزلیق: گونده‌لیک یالقیزلیق شخصی بیر مساله‌دیر و شخص باشقلاریندان آیریلدیقدا اونو دنه‌ییر، بو یالقیزلیق باشقالاریلا ایلگی قورماق قورخوسوندان، باشقالاری طرفیندن اونلارین ماراق و دیققتینی قازانماییب طرد اولونماق قورخوسوندان یارانیر:

ساعاتلارجا یئریدیم خییابانلاردا/اؤنومده اوپ اوزون بیر یالنیزلیقدی/بئینیمده فلسفه‌نین هؤردویو چئشید سورولار…/گؤزلرینده بیر شئعیردیم/یازیلا یازیلا قالمیشدیم، گؤرمه‌دی… («سیزیف داشی» شعری، ۵۹-جو صفحه)

یالقیزلیق اؤلوم قایغیسینی آرتیر و اینسان یالقیزلیقدا اؤلومدن داها آرتیق قورخور و اوندان قاچماغا چالیشیر، اؤلوم اونون اوچون یالقیزلیق و آیریلیق آنلامیندادیر. اونلار سکوت ائدیر بونا گؤره‌کی ساقین باشقالاری بونلارین اومودسوز و قایغیلی دونیالارینی تانیماقلا ماراقلاری الدن گئتسین. «ویلیام جیمز»ین دئدییینه گؤره «هئچ بیر تنبیه بوندان آغریلی، آجی و چتین دئییل کی بیر کیمسه بوتون اطرافینداکیلاریندان قووالانسین و توپلوم و باشقالاری اونا دیققت وئرمه‌ییب اونا ماراقلانماسین.

ایکینجی یالقیزلیق وارلیق عالمینده کی یالقیزلیقدیر. بو دوشونجه کی بیز یالقیزجاسینا بو دونیایا گلمیشیک و یالقیزدا گئده‌جه‌ییک. ائورنده‌کی تنهالیق او زامان بیز اوچون داها آرتیق عیان اولور کی قوجالیب و اؤلومه یاخینلاشیریق:

آدینلا آدیمی اونوتماقدایام/اؤزومو بئله اونوتماغیما آز قالیر/دئمک قوجالمیشاممی؟ آنجاق دیلیم آچیلیرسا یاشاماقدایام هله…/دئمک اؤلوم واختیم گلمیش/اوشاقکن اؤلوب قورتارماق داها یئی!…» («یاوان بیر آددا نه وار کی؟!» شعری، ۱۶-جی صفحه)

بئله بیر دورومدا بو گئرچه‌یی دوشونوروک کی بیزیم دونیامیز تئزلیکله گؤزدن محو اولاجاق و عزیزلریمیزین هئچ بیریسی بیزیمله اؤلوم سفرینده یولبیرلیک ائده بیلمه‌یه‌جک. (یالوم، ۱۳۹۵) بو محو اولماق، اؤلومون جاودانه اولماسی، اینسانین بیتمیشلیکله قارشی قارشییا دایانماسی و یالقیز سفر ائتمه‌یی کیانین بو دیزه‌لرینده اوخویوروق:

بیز بؤیله بیر دونیانین/مئشه‌سیندن بیر بوداق قیریلیر کیمی/دنیزیندن بیر قورتوم ایچیلیر کیمی اؤله‌جه‌ییک/و بیزدن سونرا بئله/اؤلومله شیددت ال-اله گزه‌جک بو دونیادا/بیر گون اؤلوم تورپاغیمیزی اوستوموزه تؤکه‌جک/بو بیر بیتمیشلیک اولاجاق/بو بیر تاماملانمیشلیق/و سونوموز بیر مزار/هر یانی توپاغیمیزلا تیخالی بیر یووا دئمک!…/سن او گؤزل گؤزلریندن موغایات اول. («دونیا هله آیاقدادیر» شعری، ۴۵-جی صفحه)

🔹دقّت: یازیچی‌نین اورژینال املا طرزی و شخصی سلیقه‌سینه توخونولمادی.

🔸اؤزت:

«کیان خیاو»ین شعرینده باشا باش اگزیستانسیال دوشونجه‌لری آچیقجا قاوراماق اولور. اونون اساس مفهوملاری اولان وار اولوش و یالقیزلیق، وارلیق دوشونجه‌سی، اختیار و سئچمک، قایغی و اضطراب، آزادلیق، یوکوملولوک و اجتماعی گؤره‌وله اؤلومو دوشونمه‌یه یئر به یئر راسلانیریق. بوتون بو مفهوملارلا ایلگیلی اینجه‌له‌دیییمیز دیزه‌لر اوستونده دانیشجاغیق.

باشقا آچی‌دان، بو اثر فورمالیسم چرچیوه‌سیندن آراشدیرمالی اولاجاقدیر. فورمالیستلر ادبی اثری محض شکل و فرم آچیسیندان گؤرمه‌لی اولدوقلارینی وورغولاییب، ادبی اثرین اینجه‌لنمه‌سینده مؤحتوا دئییل، فرم اوزره دایانیرلار. متنین آنلام و آنلاتیم آچیسی، ایچه‌رییین احساس، عاطفه و دوشونجه‌سی دئییل، دیل عناصرو آچیسیندان باخیرلار. (نظری و نظری، ۱۳۹۸) «کیان خیاو»ین شعرینده محتوانین فرم ایچره یارانیب اوندان تاثیرلنمه‌سینین اؤزل بیر رول اوینادیغینی گؤروروک. فرم، محتوا اوچون یؤنتم یارادیر. تصویر، مفهوم، دونیا گؤروشو، یارادیجیلیق ثابیت بیر چرچیوه ایچره اؤلچولور و بیچیلیر. بونون بوتون شعرلرده اؤزونو گؤسترن نمودلارینی آراشدیراجاغیق. سونرا شعرلرده اؤزونو گؤسترن رمانتیسیسمله ایلگیلی کدرلندیریجی تصویرلر دیزه‌لری، اومودسوزلوق، یالقیزلیق، ایچ دونیایا سفر ائتمک، طبیعتله اورکداشلیق، هیجان و احساس کیمی رمانتیک توخونوشلارین نمودلارینی اوخویاجاغیق.

سوندا اثرده‌کی خبری گزاره‌لرله رئپورتاژلار و آچیقجا گؤرولن اولایلارین شعرسل اولمایان بیر شکیلده اله آلینماسینا، اؤرنکلر گتیریب، «دیب اوتاق» لوکئیشئنی ایله اسطوره‌وی باخیشلاری سؤز قونوسو ائده‌جه‌یم.

🔸سونوج: کیان خیاوین شعرینده اگزیستانسیال دوشونجه‌لری «تکرار» و «تاکید» آرایه‌‌سینه دایاناراق، فورمالیسم چرچیوه‌سینده یارانیر.

🔸آچار سؤزلر: اگزیستانسیالیسم، واراولوشچولوق، فورمالیسم «بولودوندا دونموش یاغیش» توپلوسوندا اگزیستانسیال دوشونجه‌لر

اگزیستانسیالیسم ، لاتینجه ده «چیخیش»، «آچیغا چیخماق»، «دیرچلمک» کؤکوندن، «وارلیق»، «وار اولوش»، «اولما» آنلاملاریندا گلیر. وجود اصالتی و وار اولوشچولوق، اینسانین اؤزل وارلیغینا اطلاق اولونوب، ماهییتین قارشی طرفی کیمی ده‌یرله‌نیر. دئمک اینسانین وجودو ماهییتینه اؤنجو اولماسی وورغولانیر. باشقا دئییمله اینسان اؤز دونیاسینی تانیمامیشدان قاباق و اؤزونو باشقالارینا تانیتدیرمامیشدان اؤنجه وجودا گلیر، اؤزونون گئرچکلشمه‌سینی گؤروب، اؤزونو تانیملاییر. واراولوشچولوق فیلسوفلارینین ظنینده اینسان اؤزونو تانیمالی و وارلیغی قاورامالی‌دیر، بیر نوقطه‌یه کیمی کی اونونلا وارلیغین اورتاسیندا هئچ بیر آرا اولماسین. (رحیم‌خانلی و امکداشلار، ۱۳۹۹) اگزیستانسیالیستلرین ظنیجه دونیا بیزیم وجودوموزدان ائشیک دوشونولمور. اینسانین واراولوشچولار طرفیندن تانیملانا بیلمه‌مه‌سی بونا گؤره‌دیر کی اؤنجه وارلیق هئچ ایچینده‌دیر و هئچ ده قالاجاق، او یئره کیمی کی سونرالار اؤزونو یاراتسین و اوندا همن اؤزونو یاراتدیغی اولاجاق (همن): اؤرنه‌یین ایندی بیر یئنی یوخلوق گلیب،/منی یئنی وارلیغا گؤتورسون!/ایندی وارمیسان! یوخموسان؟!…(«وار اولمایان بیر وارلیغا» شعری، ۲۲-جی صفحه)

نیچه و کی‌یرکگارد اگزیستانسیالیسم مکتبینین دوشونرلریندن اولدوغونا باخاراق و عموما کی‌یرکگارددان ایلک اگزیستانسیالیست کیمی آد آپاریلماسینی بیله‌رک، کیان خیاوین بو مصرعینده بو ایکی دوشونرین آدلارینی دا اوخویوروق، سونراکی دیزه‌لرده اگزیستانسیال مکتبینین مفهوملاریندان اولان یالقیزلیق و اؤلومو ده سئیر ائدیریک:

تراژیک آلین یازیسی نیچه‌نین/بیرده کیئرکئقورون آلین یازیسی…/و سونوندا بیر مزارا بوراخیلمیش اولاجاق یالنیزجاسینا/گؤزلرینین گول سویونا حسرت قالاجاق مزاری!…» («باغیشلا» شعری، ۹۴-جو صفحه)

تراژیک آلین یازیسی نیچه‌نین/بیرده کیئرکئقورون آلین یازیسی…/و سونوندا بیر مزارا بوراخیلمیش اولاجاق یالنیزجاسینا/گؤزلرینین گول سویونا حسرت قالاجاق مزاری!…» («باغیشلا» شعری، ۹۴-جو صفحه)

🔸وار اولوش و یالقیزلیق

اگزیستانسیال پیسخولوگو اولان اروین یالومون ظنیجه، اینسان اؤز خلوتینده ایکی نؤوع اساس یالقیزلیقلا اوز اوزه‌دیر.